Am Wriezener bhf – Berlin, Niemcy
Niewiele klubów nocnych wpłynęło na współczesną muzykę elektroniczną tak głęboko jak Berghain. Berliński klub, mieszczący się w monumentalnej dawnej elektrowni między dzielnicami Friedrichshain i Kreuzberg, stał się na całym świecie synonimem techno, wielogodzinnych imprez, bezkompromisowego brzmienia oraz kultury opartej na prywatności i wolności na parkiecie. Jego znaczenie wykracza jednak daleko poza reputację klubu, do którego trudno się dostać. Berghain wyrósł bezpośrednio z berlińskiego queerowego undergroundu, rozwinął jedną z najbardziej wpływowych kultur rezydenckich w muzyce elektronicznej i pomógł ukształtować estetykę, którą później naśladowały kluby na całym świecie.
Berghain otwarto w grudniu 2004 roku. Założył go zespół stojący za Ostgut — klubem, który pod koniec lat 90. stał się ważnym centrum berlińskiej sceny techno i gejowskiego życia nocnego. Nowy lokal podtrzymał te związki, a zarazem znacznie zwiększył skalę działalności. Jego nazwa łączy nazwy dwóch otaczających go dzielnic — Kreuzbergu i Friedrichshainu — a sam budynek, ogromna dawna elektrownia z czasów NRD, stał się nierozerwalnie związany z tożsamością klubu.
Od Snax do Ostgut
Historia Berghain zaczyna się jeszcze przed powstaniem samego klubu. W latach 90. udostępnione w Berlinie magazyny, fabryki i budynki kolejowe tworzyły niezwykłe warunki dla muzyki elektronicznej. Po zjednoczeniu Niemiec rozległe obszary miasta pozostawały pod względem fizycznym i administracyjnym w stanie zawieszenia, co pozwalało tymczasowym klubom i imprezom zajmować miejsca, które w normalnych okolicznościach nie byłyby dostępne dla nocnego życia.
W tych warunkach Michael Teufele i Norbert Thormann organizowali Snax, imprezę skierowaną przede wszystkim do gejów. Snax zasłynęło z połączenia techno z otwarcie seksualną i swobodną atmosferą, wyznaczając wiele zasad, które później zdefiniowały Ostgut i Berghain: długie godziny tańca, anonimowość, wolność seksualną oraz celowe oddzielenie tego, co działo się w klubie, od codziennego życia publicznego.
W 1998 roku organizatorzy zapewnili tym imprezom stałą siedzibę w dawnym magazynie kolejowym w pobliżu berlińskiego Ostbahnhof. Lokal stał się znany jako Ostgut. Choć Ostgut wyrósł z gejowskiego życia nocnego, z czasem przyciągnął szerszą publiczność dzięki regularnemu programowi techno, podczas gdy Snax nadal pozostawało imprezą przeznaczoną wyłącznie dla mężczyzn.
W budynku znajdowały się oddzielne przestrzenie dla różnych środowisk muzycznych i społecznych. To rozróżnienie stało się później kluczowe dla Berghain: w jednej części lokalu rozbrzmiewało ostrzejsze techno, podczas gdy w innej rozwijała się odmienna atmosfera muzyki house.
Ostgut działał tylko przez kilka lat. Teren przeznaczono pod przebudowę związaną z budową hali O2 World, obecnie Uber Arena, a klub zamknął się w styczniu 2003 roku. Jego budynek został później zburzony.
Przetrwała jednak społeczność i struktura organizacyjna, które za nim stały.
Elektrownia
Zespół Ostgut ostatecznie znalazł w pobliżu znacznie większy budynek: dawną Heizkraftwerk Friedrichshain, elektrociepłownię zbudowaną w czasach NRD. Wzniesiona w monumentalnym, przemysłowym stylu wczesnego powojennego NRD, budowla znajdowała się w pobliżu dawnego towarowego obszaru kolejowego Wriezener Bahnhof.
Pod względem architektonicznym budynek był wręcz absurdalnie dobrze przystosowany do techno. Mieściły się w nim ogromne, wysokie przestrzenie zaprojektowane pierwotnie z myślą o maszynach przemysłowych, a nie o ludziach. Betonowe kolumny, stalowe elementy infrastruktury, wyjątkowo wysokie sufity i masywne ściany tworzyły przestrzeń, której skali nie sposób było od razu ogarnąć.
Za projekt architektoniczny Karsten K. Krebs odpowiadał za przekształcenie elektrowni w klub. Zamiast ukrywać jej przemysłowy charakter za konwencjonalnym wystrojem wnętrz, podczas przebudowy zachowano znaczną część istniejącej architektury. W budynku pojawiły się nowe elementy, ale betonowa skorupa, proporcje konstrukcji i ślady dawnej funkcji pozostały widoczne.
Berghain otwarto w grudniu 2004 roku.
Rezultat znacznie różnił się od prowizorycznych klubów w magazynach, które charakteryzowały Berlin w poprzedniej dekadzie. Berghain zachowało surowość przemysłowej przestrzeni, łącząc ją jednak ze stałą infrastrukturą, starannie zaprojektowanym nagłośnieniem, przemyślanym układem architektonicznym i profesjonalnym zarządzaniem. Był to moment, w którym tymczasowa przestrzenna estetyka klubowej kultury po zjednoczeniu Niemiec uległa instytucjonalizacji, nie tracąc całkowicie swojej dzikości.
Berghain i Panorama Bar
Dwa główne parkiety w budynku wykształciły odrębne tożsamości muzyczne.
Berghain, główna sala, mieści się w ogromnej dawnej hali turbin. Jej sufit wznosi się na wysokość około osiemnastu metrów nad parkietem, tworząc przestrzeń bardziej przypominającą architekturę przemysłową lub sakralną niż typowy klub nocny. Betonowe kolumny dzielą salę, a stanowisko DJ-a znajduje się stosunkowo nisko w porównaniu z otaczającą je konstrukcją.
Techno jest fundamentem tego miejsca. Brzmienie Berghain ukształtowało się wokół powtarzalności, fizyczności i rozbudowanej narracji, a nie szybkich przejść między rozpoznawalnymi utworami. Przez klub przewinęły się detroit techno, dub techno, brzmienia industrialne, minimalizm oraz coraz ostrzejsze interpretacje gatunku, nie wypierając jednak całkowicie jego podstawowej estetyki.
Na górze, Panorama Bar stanowi przemyślany kontrast. Ma mniejsze proporcje, cieplejszą atmosferę, a jego program muzyczny tradycyjnie koncentrował się na house, disco i pokrewnych odmianach muzyki elektronicznej. Przez większą część nocy duże okna pozostają zasłonięte, ale czasami są odsłaniane, dzięki czemu podczas długich niedzielnych sesji do sali nagle wpada światło dzienne.
Relacja między tymi piętrami jest kluczowa dla Berghain. Przemieszczanie się między nimi zmienia nie tylko muzykę, ale też psychologiczne otoczenie nocy. Główna sala może wydawać się monumentalna, mroczna i przytłaczająca fizycznie; Panorama Bar jest stosunkowo kameralny, zmysłowy i otwarty na kontakty towarzyskie.
Ten podział pozwala też zachować coś odziedziczonego bezpośrednio po Ostgut: różne kultury muzyczne mogą współistnieć w ramach tej samej instytucji, nie będąc wtłaczane w jedną stylistyczną tożsamość.
Dźwięk
System nagłośnieniowy Berghain stał się niemal równie sławny jak sam budynek. Główną salę zaprojektowano z myślą o instalacji Funktion-One wykonanej na zamówienie, która miała zapewnić niezwykle wysoką głośność przy zachowaniu czystości brzmienia w ogromnej betonowej przestrzeni.
System szczególnie kojarzono z serią Resolution firmy Funktion-One oraz dużymi, tubowymi obudowami głośników basowych. Celem nie było skupienie uwagi na samej głośności, lecz zapewnienie odpowiedniego zapasu mocy, by techno zachowywało fizyczną siłę i nie ulegało zniekształceniom podczas długich sesji.
Architektura odgrywa równie ważną rolę. Berghain nie jest akustycznie neutralnym pomieszczeniem. Betonowe powierzchnie, niezwykle wysoki sufit i kubatura hali współdziałają z systemem nagłośnieniowym, tworząc środowisko dźwiękowe, którego nie da się łatwo odtworzyć, instalując te same głośniki w innym miejscu.
Pomogło to ugruntować ideę, która zyskiwała na znaczeniu w latach 2000. i 2010.: sam system nagłośnieniowy może być elementem definiującym tożsamość klubu. Wysokiej jakości dźwięk przestał być traktowany wyłącznie jako infrastruktura techniczna i stał się częścią tego, jak lokale komunikowały swoje poważne podejście do muzyki.
W przypadku techno ma to szczególne znaczenie. Utwory zbudowane na stosunkowo niewielkich zmianach faktury, ciśnieniu niskich częstotliwości i detalach przestrzennych mogą brzmieć zupełnie inaczej na dużym, starannie zestrojonym systemie. Producenci i DJ-e związani z Berghain coraz częściej tworzyli muzykę z myślą o tym środowisku.
Rezydenci
Rezydujący w klubie DJ-e od samego początku odgrywali w Berghain zasadniczą rolę. Zamiast układać każdy weekend wokół występów gwiazd z zagranicy, klub stworzył grupę artystów, których tożsamość muzyczna silnie związała się z poszczególnymi salami.
Marcel Dettmann, który wcześniej był już rezydentem Ostgut, stał się jedną z kluczowych postaci sceny na parkiecie Berghain. Ben Klock rozpoczął rezydenturę, gdy Berghain otworzyło się w 2004 roku. W kolejnych latach artyści, w tym Len Faki, Marcel Fengler, Norman Nodge, Boris, Fiedel i inni pomogli wypracować różne interpretacje techno tożsamości klubu.
W Panorama Bar rozwinęła się równie wpływowa kultura rezydentów, skupiona wokół takich artystów jak Steffi, Tama Sumo, nd_baumecker i Virginia, a także innych. Ich programy wzmacniały związki sali z house’em, zachowując zarazem szeroki zakres muzyczny, jakiego oczekuje się od długich setów w Berlinie.
Znaczenie rezydentów wykraczało poza pojedyncze występy. Zapewniali ciągłość. DJ z trasy koncertowej mógł pojawić się raz lub dwa razy w roku, podczas gdy rezydenci poznawali zachowanie sali o różnych porach, reakcje systemu nagłośnieniowego i zmiany publiczności między sobotnią nocą a niedzielnym popołudniem.
W rezultacie Berghain pomogło przywrócić ideę rezydującego DJ-a jako kuratora tożsamości klubu, a nie po prostu stałego pracownika.
Klubnacht
Instytucją, w której ta kultura wyraża się najwyraźniej, jest Klubnacht, regularny weekendowy cykl Berghain.
Zamiast traktować sobotnią noc i niedzielę jako osobne wydarzenia, Klubnacht funkcjonuje jako jedna nieprzerwana sesja. Tradycyjnie zaczyna się około północy w sobotę i trwa przez całą niedzielę, często do późnych godzin poniedziałkowego poranka. DJ-e mogą więc grać o porach niemal nieistniejących w konwencjonalnym życiu nocnym: w niedzielę rano, po południu i wieczorem albo w ostatnich godzinach po całym weekendzie tańca.
Zasadniczo zmienia to sposób układania programu. Set o 9 rano nie musi pełnić tej samej funkcji co set o 2 w nocy w niedzielę czy o północy z niedzieli na poniedziałek. Energia może narastać i opadać przez ponad dwadzieścia cztery godziny, dając DJ-om możliwość budowania niezwykle długich muzycznych łuków.
Format ten zmienia również zachowania publiczności. Ludzie przychodzą, wychodzą, śpią i wracają w różnych momentach weekendu. Niedzielny dzień wykształcił własną kulturę, a sety zamykające stały się bardzo cenione, ponieważ DJ-e dostawali wystarczająco dużo czasu, by stopniowo rozmontować muzyczną strukturę weekendu, zamiast po prostu kończyć o narzuconej przepisami godzinie.
Długie imprezy klubowe odbywały się w Berlinie jeszcze przed Berghain, ale klub uczynił z nich jedną z cech definiujących tę instytucję.
Queerowe korzenie i Snax
Międzynarodowa reputacja Berghain jako klubu techno może przesłaniać fakt, że jego początki są nierozerwalnie związane z kulturą queer.
Snax nadal odbywa się w Berghain, zachowując bezpośredni związek z imprezami, z których wyłoniło się Ostgut, a ostatecznie także Berghain. Ciemne pokoje i swobodna atmosfera seksualna w klubie nie są dekoracyjnymi próbami stworzenia podziemnego wizerunku; wywodzą się z kultury społecznej istniejącej jeszcze przed powstaniem samego Berghain.
Ta historia wyjaśnia również niektóre aspekty klubu, które osoby z zewnątrz czasem postrzegają po prostu jako ekscentryczne zasady. Prywatność, ograniczenia dotyczące fotografowania i selekcja przy wejściu mają praktyczne znaczenie w miejscu, w którym ludzie mogą zachowywać się, ubierać lub wchodzić w interakcje w sposób, którego nie chcą uwieczniać poza klubem.
Publiczność Berghain znacznie wykroczyła poza gejowską społeczność mężczyzn, z której wywodziło się Snax, ale kultura queer pozostała strukturalnie istotna dla tego miejsca. Panorama Bar stał się szczególnie silnie związany z berlińską queerową sceną house, a cały klub zachował atmosferę, w której seksualność i życie nocne były znacznie mniej rozdzielone niż w konwencjonalnych miejscach rozrywki.
Fotografowanie i prywatność
W Berghain obowiązuje zakaz fotografowania, a aparaty w smartfonach są zaklejane przy wejściu. Zasada ta stała się jedną z najczęściej naśladowanych cech klubu.
Jej znaczenie wykracza poza budowanie tajemniczej atmosfery. Brak aparatów zmienia zachowanie ludzi na parkiecie. Mniej osób ma motywację, by pozować do mediów społecznościowych, filmowanie powoduje mniej przerw, a osoby, które wolą zachować w klubie swoje ubrania, seksualność lub zachowanie, zyskują znacznie większą swobodę.
Brak zdjęć przyniósł również nietypowy skutek uboczny: mimo że Berghain jest jednym z najsłynniejszych klubów na świecie, jego wnętrze pozostaje stosunkowo słabo udokumentowane. Jego reputacja rozpowszechniała się przede wszystkim dzięki osobistym relacjom, a nie nieprzerwanemu strumieniowi zdjęć i nagrań wideo.
Przyczyniło się to do powstania mitologii wokół tego miejsca, ale jest ona skutkiem tej zasady, a nie jej jedynym celem. Prywatność była wpisana w kulturę, która istniała przed powstaniem Berghain.
Wejście
Zasady wstępu do Berghain stały się kolejnym rozpoznawalnym na całym świecie elementem jego tożsamości. Długie kolejki i nieprzewidywalne odmowy wstępu zaowocowały niezliczonymi internetowymi poradnikami próbującymi ustalić, jakie ubranie, język, pora przybycia lub zachowanie zapewnią wejście.
Większość tych prób nie rozumie podstawowej zasady. Berghain nie stosuje opublikowanej listy kryteriów gwarantujących wstęp. Zespół przy wejściu stara się stworzyć publiczność odpowiednią do atmosfery panującej w środku, a podejmowane decyzje są celowo uznaniowe.
Sven Marquardt, fotograf i były uczestnik punkowej sceny Berlina Wschodniego, został najbardziej rozpoznawalnym członkiem obsługi przy wejściu, a z czasem także międzynarodowym symbolem klubu. Jego wygląd i reputacja w znacznym stopniu przyczyniły się do powstania mitologii Berghain, choć przy wejściu pracuje większy zespół.
Ta polityka budzi kontrowersje. Odmowy mogą wydawać się arbitralne, a międzynarodowa sława klubu sprawiła, że sama kolejka stała się atrakcją turystyczną. Selekcja przy wejściu pełni jednak również praktyczną funkcję. Wewnętrzna kultura Berghain opiera się na określonej równowadze między stałymi bywalcami, społecznościami queer, osobami skupionymi na muzyce i nowymi gośćmi. Nieograniczony wstęp oparty wyłącznie na zakupie biletu zasadniczo zmieniłby tę równowagę.
Ostgut Ton
Wpływ Berghain wykroczył poza mury klubu dzięki Ostgut Ton, wytwórni płytowej założonej w 2005 roku.
Początkowo wytwórnia zapewniała platformę rezydentom i artystom związanym z Berghain i Panorama Bar. Wczesne wydawnictwa Marcela Dettmanna i Bena Klocka pomogły ukształtować brzmienie coraz mocniej kojarzone z główną salą, a serie miksów Berghain i Panorama Bar dokumentowały muzyczną tożsamość poszczególnych rezydentów.
W kolejnych latach Ostgut Ton stało się jedną z najbardziej wpływowych wytwórni techno swojego pokolenia. Muzykę wydawali w niej między innymi Marcel Dettmann, Ben Klock, Steffi, Function, Barker, Luke Slater, Answer Code Request, Virginia oraz wielu innych artystów.
Relacja między klubem a wytwórnią była wyjątkowo bezpośrednia. Utwory można było rozwijać, testować i poznawać w tym samym środowisku, które zapewniało im kontekst kulturowy w chwili wydania. Berghain funkcjonował więc nie tylko jako miejsce, w którym słuchano muzyki elektronicznej, lecz także jako infrastruktura wspierająca jej produkcję i dystrybucję.
Ostgut Ton zakończyła regularną działalność w 2021 roku, ale jej katalog pozostaje jednym z najczytelniejszych świadectw ekosystemu muzycznego, który rozwinął się wokół klubu.
Sztuka
Sztuka współczesna jest częścią Berghain od momentu jego otwarcia. Dzieła umieszczono w całym budynku, a nie wyodrębniono w tradycyjnej galerii, dzięki czemu stanowią część przestrzeni, z którą stykają się uczestnicy klubowych nocy.
W kolekcji znalazły się dzieła takich artystów jak Wolfgang Tillmans, Piotr Nathan, Norbert Bisky, Marc Brandenburg oraz Carsten Nicolai, a Berghain okresowo przeznaczał części kompleksu na specjalne wystawy.
Związek ten stał się szczególnie widoczny podczas pandemii Covid-19. Gdy taniec został zawieszony, budynek tymczasowo przekształcono w przestrzeń wystawienniczą, pokazując, jak dobrze jego monumentalna architektura może sprawdzać się poza nocnym życiem.
Powiązanie sztuki z kulturą klubową istniało jeszcze przed Berghain i wpisuje się w szerszą berlińską tradycję, w której opuszczone budynki przyciągały jednocześnie muzyków, artystów, performerów i społeczności związane z nocnym życiem. Berghain zinstytucjonalizował tę relację, nie rozdzielając całkowicie poszczególnych dziedzin.
Uznanie kulturowe
Znaczenie Berghain z czasem wykroczyło poza sferę nocnego życia. W 2016 roku niemiecki sąd, rozstrzygając spór podatkowy, orzekł, że wydarzenia organizowane w klubie należy na potrzeby VAT traktować jako działalność kulturalną, porównywalną z koncertami, a nie jako zwykłą rozrywkę. Decyzja ta nabrała symbolicznego znaczenia w debatach o tym, czy kultura klubowa powinna być uznawana za kulturę samą w sobie.
Berlin poszedł później o krok dalej: w debatach dotyczących planowania przestrzennego kluby coraz częściej traktowano jako miejsca działalności kulturalnej, a nie po prostu lokale rozrywkowe. W 2024 roku berlińska kultura techno została wpisana do niemieckiego krajowego wykazu niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Berghain nie może przypisać sobie wyłącznej zasługi za te zmiany — berlińska kultura klubowa jest owocem działalności setek lokali, promotorów i społeczności — jednak jego międzynarodowa rozpoznawalność pomogła sprawić, że argumentów za uznaniem jej znaczenia kulturowego nie dało się zignorować.
Klub nocny mógł wpływać na architekturę, sztuki wizualne, modę, produkcję płyt, turystykę i globalne postrzeganie miasta, a zarazem opierać działalność na muzyce, którą wcześniej uznawano za marginalną.
Wpływ
W latach 2010. wpływ Berghain był widoczny w klubowej kulturze na całym świecie. Industrialna architektura, betonowe wnętrza, nagłośnienie Funktion-One, długie sety, zakaz fotografowania, surowa identyfikacja wizualna i czarne stroje stały się powracającymi elementami klubów techno na całym świecie.
Niektóre z tych elementów istniały na długo przed Berghain. Klub nie wymyślił imprez w halach magazynowych, queerowego życia nocnego, techno z Detroit, potężnych systemów nagłośnieniowych ani parkietów, na których nie wolno robić zdjęć. Jego osiągnięciem było połączenie tych tradycji w niezwykle spójną instytucję w chwili, gdy Berlin stawał się światowym ośrodkiem muzyki elektronicznej.
Rezultat nieuchronnie naśladowano, często powierzchownie. Dawne fabryki malowano na czarno i reklamowano jako undergroundowe kluby; restrykcyjne zasady wstępu stawały się elementem strategii budowania marki, a zakaz fotografowania — symbolem autentyczności. Trudno było odtworzyć historyczny kontekst, który nadawał tym cechom znaczenie w Berghain.
Budynek był częścią przemysłowej infrastruktury Berlina Wschodniego. Organizacja wyrosła z queerowych imprez. Tożsamość muzyczna klubu kształtowała się dzięki jego rezydentom, a nie badaniom marketingowym. Długie weekendy czerpały z wyjątkowo liberalnego berlińskiego życia nocnego. Elementy te narastały przez dziesięciolecia, zamiast zostać zaprojektowane jednocześnie jako marka.
Obecnie
Ponad dwadzieścia lat po otwarciu Berghain nadal mieści się przy Am Wriezener Bahnhof w Friedrichshain i wciąż organizuje program wokół Berghain, Panorama Bar oraz dodatkowych przestrzeni w kompleksie. Klubnacht pozostaje główną weekendową formułą, a podczas specjalnych wydarzeń okresowo wykorzystywana jest hala Halle i inne części dawnej elektrowni.
Otaczające go miasto bardzo różni się jednak od Berlina z 2004 roku. Ceny nieruchomości gwałtownie wzrosły, wiele tymczasowych klubów zniknęło, dawne dzielnice przemysłowe zostały przebudowane, a muzyka elektroniczna przeszła z kontrkultury do głównego nurtu kultury światowej. Sam Berlin aktywnie promuje dziś kulturę klubową, która niegdyś rozwijała się w dużej mierze dlatego, że władze i właściciele nieruchomości tymczasowo utracili kontrolę nad częścią miasta.
Berghain przetrwał tę transformację częściowo dlatego, że przestał być czymś tymczasowym. Dawna elektrownia stała się nie tylko kolejnym budynkiem zajętym przez klub, lecz instytucją kultury, której tożsamość jest nierozerwalnie związana z samą konstrukcją.
Nie należy więc sprowadzać jego znaczenia do kolejki, bramkarzy ani opowieści o tym, co dzieje się w środku. Berghain ma znaczenie, ponieważ łączy w ramach jednej instytucji kilka pokoleń berlińskiego życia nocnego: queerową wolność Snax, postzjednoczeniową kulturę magazynów Ostgut, techno lat 90. i 2000., kulturę rezydentów i wytwórni Ostgut Ton oraz współczesne uznanie clubbingu za pełnoprawną formę kultury.
Paradoks polega na tym, że jeden z najsłynniejszych klubów nocnych na świecie zachował znaczną część swojej siły, ograniczając to, co można zobaczyć z zewnątrz.
Za betonowymi ścianami podstawowa idea pozostaje zadziwiająco prosta: duża sala, wyjątkowy system nagłośnienia, dość czasu i społeczność gotowa zatracić się w muzyce przez cały weekend.
